گه‌وره‌ترین هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌ر كوردستان

عارف قوربانی

كورد دوژمنی زۆره‌ و هه‌ڕه‌شه‌ی به‌رده‌وام و جۆراوجۆری له‌سه‌ره‌، به‌ڵام ئێستا گه‌وره‌ترین مه‌ترسی كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ داهاتووی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و پێكه‌وه‌یی ده‌كات وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی پێكه‌وه‌ گونجاو، دۆخی ناوخۆی خۆیه‌تی. مه‌به‌ستم له‌ دۆخی ناوخۆ ئه‌و ململانێ‌ سیاسی و ناته‌باییه‌ی نێوان هێزه‌ سیاسییه‌كانی نیه‌، كه‌ ئه‌وه‌ به‌شێكی كه‌می هۆكاره‌كه‌یه‌، به‌ڵكوو مه‌به‌ستم له‌ پێكه‌وه‌ نه‌گونجانی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، كه‌ ئێستا به‌ دیارده‌ی كوشتنی رۆژانه‌ سه‌ره‌تاكانی ده‌ركه‌وتوون.

راسته‌ خوای گه‌وره‌ مرۆڤی به‌ باشترین شێوه‌ دروستكردووه‌، هه‌موو ئه‌و داهێنان و پێشكه‌وتن و گه‌شه‌كردنانه‌ی له‌ مێژوودا روویانداوه‌ هه‌مووی به‌رهه‌می گه‌شه‌ی عه‌قڵی مرۆڤه‌كانن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌و ژیریی و هه‌ست و سۆزه‌ مرۆڤایه‌تیانه‌ی هه‌یه‌تی، هه‌ڵگری خه‌سڵتێكی دڕندانه‌شه‌. به‌سروشت مرۆڤ شانبه‌شانی چالاكییه‌ مرۆییه‌كانی ئاره‌زووی ره‌فتاری نامرۆڤانه‌ش ده‌كات. ئه‌و تاوانكاریانه‌ی له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ روویانداوه‌ كه‌ به‌حساب ژیرترینی بوونه‌وه‌ره‌كانی سه‌ر زه‌مینن، ئاژه‌ڵه‌كان تاوانی له‌و شێوه‌یه‌ ئه‌نجام ناده‌ن. بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ خه‌سڵه‌ته‌ شه‌ڕانگێزیی و نامرۆییانه‌كه‌ی زاڵ نه‌بێت به‌سه‌ر ژیریی و هه‌ست و سۆزه‌ مرۆڤایه‌تیه‌كه‌یدا، یاسا و رێسای به‌سه‌ردا سه‌پێندراوه‌. هه‌ركاتێك ئه‌و چوارچێوه‌ یاسایی و رێسا باوانه‌ به‌هایان نه‌ما، مرۆڤ ئاره‌زووه‌ شه‌ڕاگێزییه‌كه‌ی په‌یڕه‌و ده‌كات.

ئاین ته‌نها بۆ ناسینی خواوه‌ند به‌سه‌ر مرۆڤه‌كاندا نه‌سه‌پێندراوه‌، به‌ڵكوو یاساو رێسای ژیان بووه‌ تا مرۆڤ پابه‌ندی به‌هاو خه‌سڵه‌ته‌ ئینسانییه‌كه‌ی بكات و له‌ توندوتیژیی و ره‌فتاری دڕندانه‌ دووری بخاته‌وه‌، به‌وه‌ی هه‌ستێكی بۆ مروڤ دروستكردووه‌ به‌رانبه‌ر به‌هه‌ر تاوانێك خواوه‌ند سزای توندی داناوه‌. یاسا دانراوه‌كانی مرۆڤیش هه‌ر بۆ رێكخستنی ژیان و رێگریی بووه‌ له‌ چه‌وساندنه‌وه‌و زوڵمی به‌هێزه‌كان به‌سه‌ر لاوازه‌كاندا، سزای یاساش وه‌ك جۆرێك بووه‌ له‌ تۆڵه‌ له‌ لاده‌رو تاوانكاره‌كان. له‌ هه‌ر سات و زه‌مینێكدا ئه‌و حوكمانه‌ چه‌سپابن، مرۆڤ به‌ به‌خته‌وه‌ری ژیاوه‌، هه‌ر سه‌رده‌مێكیش ئه‌و چوارچێوانه‌ی ئاین و یاسا وه‌ك (سزای دیار و نادیار) بۆ مرۆڤ دایناوون فه‌رامۆش كرابن، ژیانی مرۆڤه‌كان پڕبووه‌ له‌ تاوانی جۆراوجۆری دڕندانه‌.

كوردستان ئێستا خه‌ریكه‌ پێده‌نێته‌ ناو قۆناغێكی مه‌ترسیداره‌وه‌ كه‌ سزا دیار و نادیاره‌كان كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ره‌فتاری تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ نامێنێت، به‌مه‌ش ده‌رگا بۆ تاوانكاریی و ره‌فتاری ناجۆر ده‌كاته‌وه‌. ته‌ماشا بكه‌ن ئه‌و تاوانانه‌ی له‌م چه‌ند ساڵه‌ی له‌ كوردستان روویانداوه‌ ئه‌گه‌ر به‌راوردی بكه‌ین به‌ هه‌موو مێژووی كورد، تاوانی هاوشێوه‌ له‌ هه‌زاران ساڵی رابردووی ئه‌م میلله‌ته‌یا نابینیت. كوڕ دایكی خۆی سه‌ر ده‌بڕێت، دایك ئاگر له‌ مناڵه‌كانی به‌رده‌دات، باوك هه‌موو جگه‌ر گۆشه‌كانی ژه‌هرخوارد ده‌كات، كوڕ باوكی خۆی ده‌كوژێت، برا خوشك و براكانی ده‌كوژێت و ژن مێردی ده‌خنكێنێ‌ و پیاو ژنه‌كه‌ی هه‌ڵده‌واسێت. تاوانكار دان به‌ تاوانه‌كه‌یدا ده‌نێت و نه‌ك په‌شیوانی ده‌رنابڕێت، ئاماده‌ی دووباره‌ كردنه‌وه‌شیه‌تی. دراوسێ‌ له‌سه‌ر شه‌ڕی مناڵ، شۆفێر له‌سه‌ر فوللایتی سه‌یاره‌، قوتابی له‌سه‌ر كه‌می نمره‌، كاسبكار له‌سه‌ر سڵاو، گه‌نج له‌سه‌ر نوكه‌ی مۆبایل و سه‌تان نمونه‌ی تر، هه‌مووی هه‌ر یه‌كتری ده‌كوژن. پاساو و هۆكاره‌ تایبه‌تییه‌كانیان هه‌رچییه‌ك بن، هۆكاره‌ گشتییه‌كه‌ تێكچوونی شیرازه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردییه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌ی له‌ سه‌روه‌رنه‌بوونی یاساوه‌ گرتووه‌.

مرۆڤ له‌ كاتێكدا تاوان یان ره‌فتاری ناجۆر ئه‌نجام نادات، كه‌ ترسێك له‌ناخیدا بوونی هه‌بێت. (ترس له‌ خواوه‌ند، ترس له‌ یاسا، ترس له‌ ویژدانی خود، ترس له‌ كۆمه‌ڵگه‌، ترس له‌ كاردانه‌وه‌ی تاوانلێكراو). زۆرن ئه‌و مرۆڤانه‌ی پابه‌ندن به‌و مه‌ترسییانه‌وه‌، ده‌رفه‌تی بۆ دروست ده‌بێت بتوانێت تاوانێك ئه‌نجام بدات یا ئاره‌زووی ئه‌نجامدانی ده‌كات و ده‌شزانێ‌ كه‌س ئاگای له‌ تاوانه‌كه‌ی نییه‌، به‌ڵام له‌ ترسی خوا خۆی له‌و تاوانه‌ دوور ده‌خاته‌وه‌. یان ویژدانی خۆی رێگه‌ی نادات. یا له‌ ترسی كۆمه‌ڵگه‌ كه‌ وه‌ك نه‌نگییه‌ك لێی بڕوانن. به‌ڵام ئه‌وانه‌ش زۆرن كه‌ ترسیان له‌و سزا نادیارانه‌ نیه‌ و ده‌ربه‌ستی هیچ كام له‌و سنور و چوارچێوانه‌ نایه‌ن كه‌ له‌ناخی مرۆڤدا بۆ خۆپارێزیی له‌تاوان دروستكراوون. هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك ترسی سزا نادیاره‌كانی تیا نه‌ما پێویسته‌ سزا دیاره‌كان كه‌ خۆی له‌ سزای یاسادا ده‌بینێته‌وه‌ تووند بكرێن تا رێگه‌ له‌ تێكچوونی شیرازه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ بگیرێت. 

ئێستا له‌ كوردستان خه‌ڵكانێك په‌یدا بوون كه‌ ترسی هیچ كام له‌و بنه‌ماو به‌هایانه‌یان نه‌ماوه‌ (نه‌ خوا، نه‌ ویژدان، نه‌ كۆمه‌ڵگه‌) ته‌نانه‌ت ترسی سزایی یاساشیان نیه‌. چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا یاسا له‌ كوردستان لاوازه‌ و ته‌نها بۆ كه‌سانی لاواز و بێده‌سه‌ڵاته‌كانه‌. بۆیه‌ ده‌بینی رۆژ له‌ دوای رۆژ رێژه‌ی تاوان و جۆرایه‌تی تاوان له‌ زیادبووندان. كه‌ یاساش سه‌روه‌ر نه‌بوو، كاردانه‌وه‌ی تاوانلێكراو ده‌بێته‌ دیووێكی تری تاوان، به‌وه‌ی تۆڵه‌كردنه‌وه‌ له‌ كه‌سوكار و خزم و بنه‌ماڵه‌ و ورده‌ ورده‌ سه‌ر ده‌كێشێ‌ بۆ خێڵ و عه‌شیره‌تی ئه‌نجام ده‌ری تاوان. به‌مه‌ش شیرازه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك تێكده‌چێت مانایه‌ك بۆ ژیان تیایدا نامێنێته‌وه‌. 

ده‌سه‌ڵات له‌ كوردستان به‌هۆی ره‌گ و ریشه‌ی ململانێی سیاسی و ناته‌بایی و ناكۆكی حیزبه‌كانییه‌وه‌ چاوپۆشی زۆری كردووه‌ له‌ ئه‌نجامده‌ری ئه‌و تاوانه‌ جۆراوجۆرانه‌ و زه‌مینه‌ی خۆشكردووه‌ بۆ په‌ره‌سه‌ندن و گه‌شه‌كردنی ئه‌و عه‌قڵیه‌تانه‌ی باوه‌ڕیان به‌ كوشتن و تۆڵه‌كردنه‌وه‌یه‌. تا یاساش لاوازتربێت، دیارده‌كه‌ زیاتر كڵپه‌ ده‌سێنێ‌. ده‌بێت ئه‌وانه‌ی ده‌ربه‌ستی ئاینده‌ی كوردستانن، له‌ شوێنێكدا سنورێك بۆ ئه‌م مه‌ترسییه‌ دابنێن. كه‌ ره‌نگه‌ قۆناغی پێش بیركردنه‌وه‌و ده‌ستبردن بۆ په‌روه‌رده‌، توندكردنی سزا دیاره‌كانی وه‌ك حوكمی یاسا (په‌یڕه‌وكردنی سزای له‌ سێداره‌دان) گرنگترین كارێك بێت كه‌ له‌ ئێستایا ده‌سه‌ڵات له‌ كوردستان په‌نای بۆ به‌رێت.

زۆرێك له‌وانه‌ی تاوانی كوشتن ئه‌نجام ئه‌ده‌ن، ده‌بیستین كه‌ پێشتریش تاوانی هاوشێوه‌یان ئه‌نجام داوه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زیندان له‌ كوردستان شوێنی چاكسازی نیه‌، بۆیه‌ كاتێك دێته‌وه‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌ تاوانی تر ئه‌نجام ده‌داته‌وه‌، كه‌واتا بۆ ئه‌وه‌ی سزای تاوانكار بدرێت و ترسێك بێت بۆ كه‌سانێكی تریش كه‌ بیر له‌ تاوان ده‌كه‌نه‌وه‌، ده‌بێت ساڵانێك كوردستان په‌نا بۆ له‌ سێداره‌دان به‌رێت. به‌ڵام ئێستا كه‌سێك كه‌ ئاره‌زووی تاوان ده‌كات دڵنیایه‌ له‌وه‌ی یان ئازاد ده‌كرێت یا له‌ زینداندا به‌باشی به‌خێووده‌كرێت. بۆ رێگری له‌ تاوان پێویسته‌ ترسێك هه‌بێت له‌ سزا، كه‌ سزای یاسا هه‌بوو رێگریی له‌ تۆڵه‌كردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیش ده‌گرێت.

دڵنیام كه‌سانێكیش به‌پاساوی مافی مرۆڤ و ئازادی و چه‌ند دروشمێكی رووكه‌شه‌وه‌ دژ به‌وه‌ ده‌بن سزای له‌ سێداره‌دان په‌یڕه‌وبكرێت. به‌ڵام با ئه‌و كه‌سانه‌ بۆ یه‌ك چركه‌ خۆیان بخه‌نه‌ شوێنی ئه‌ دایك و باوكه‌ی ته‌رمی كوڕه‌كه‌یان ده‌دۆزنه‌وه‌ و تاونكار دان به‌وه‌یا ده‌نێت ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ كوشتوویه‌تی جۆری مۆبایله‌كه‌ی جوان بووه‌. یا ئه‌گه‌ر كه‌سانێك پێیان وایه‌ پابه‌ند بوون به‌ یاساو رێسا نێووده‌وڵه‌تیه‌كان و جیاواز ده‌رخستنی كوردستان له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ گرنگتره‌ له‌وه‌، ده‌بێت به‌رچاویان روونبێت له‌وه‌ی ئه‌م دیارده‌یه‌ كۆتایی پێنه‌هێنرێت به‌ زیادبوونی تاوان و به‌رزبوونه‌وه‌ی رێژه‌ی كوشتن سومعه‌ی كوردستان زۆر له‌وه‌ زیاتر ده‌كه‌وێته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ له‌وه‌ی سزای له‌ سێداره‌دان به‌سه‌ر تاوانكار و بكوژدا جێبه‌جێ‌ بكات. 

AM:10:05:19/08/2019




ئه‌م بابه‌ته 472 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌