هاوسۆزى و هاودەردى

د. نازەنین عوسمان

ئەو دوو چەمگە هاوسۆزى و هاودەردى ((sympathy ، empathy زۆر نزیکن لەیەک زۆر جار بەهەمان شێوە بەکاریان دەهێنین بەڵام کارو کاردانەوەیان زۆر جیاوازە.
هاوسۆزى (sympathy) ئەو هەستەیە کە هەتە بەرامبەر بە یەکێک لە کێشەیەک دایە و تۆ هاوسۆزى و دەزانى ئەو لە چ حاڵەتێکى دەرونى ناخۆش دایە بەڵام نەبویى بە بەشێک لە کێشەکە ولە دەرەوەى کێشەکەیەو دیدێکى گلۆباڵى دەبى ، بەڵام هاودەردى یان هاودڵى یان هاوخەمى (empathy) قوڵترە لە هاوسۆزى و ئەو هاوسۆزیە هێندە زۆرە کە وەک ئەوەوایە بەشێکە لە کێشەى ئەوکەسەى خاوەن کێشەکەیە و خۆى خزاندۆتە قالبى کەسى کێشەدار و بە هەمان شێوەو ئاراستە بیر لە کێشەکە دەکاتەوە وە لە ناو هەمان بازنە دەخولێتەوە. هاوسۆزىو هاودەردی جیاوازن لە چەمگى بەزەییپێهاتنەوە کە هەستێکى کورترە لە هەردو چەمگ و هەست کردنە بە نارحەتى بەرامبەر بە کەسى خاوەن کێشە بەڵام ئەو هەستکردنە بێکردار دەمینێتەوە.

لەناو ژنان  زۆر بە ئاسانى دەبینە هاوسۆز و هاودەردى ئەو کەسەى کە خاوەن کێشەیە، نمونە لە تازیەو پرسەکاندا، لە دیتنى نەخۆشدا لە پەوەندیە کۆمەڵایەتیەکان زۆر دیارە، وە لە ناو میللەتى ڕۆژهەڵاتى بە ژن و پیاوەوەى هاوسۆزى و هاودەردى زیاترە وەک کۆمەڵى پیشەسازى کە پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان لاواز بوە و زیاتر واقیعانە بیر لە روداوەکان دەکەنەوە و کەمتر هاودەرد دەبن و زیاتر هاوسۆزن. 
هاوسۆزى و هاودەردى بەپێى میللەت و کەس و شوێن و کات دەگۆڕێت، چاکى و خراپی ئەو هەستانەش بەپێى کات و شوێن و مەبەست دەگۆڕدرێت، هەندێ جار پێویستە هاوسۆز بى و هەندێ جار هاودەرد بى و گەر ئەو هەستانەش لە شوێنى خۆى دا نەبو ڕەنگبى کاردانەوەى خراپى لێبکەوێتەوە چ بۆ خاوەن کێشە و چ بۆ کەسى هاوسۆز یان هاودەرد.

نمونەیەکى زۆر ڕون و تازەمان لەبەرچاوە ئەویش مردنى بڕیارى شەهید ئاسۆى مام جلال مەسۆییە ، دایکى ویستى ئەومنداڵە والێبکا وەک ئەو بیر بکاتەوە و هاودەردى تەواوى بیت بەڵام بۆئەو منداڵە ئەو هاودەردیە زۆر لە تواناى لەش و هەست و بیرکردنەوەى گەورەتربو وە نەیتوانى بەرگەى ئەو قورسایە بگرێت، لە هەمانکاتدا خەڵکێکى زۆر لە زۆنى سەوزو شین ئەو هاوسۆزیە لەلایەن زۆرکەس تێیپەڕاندبو وە ببو بە هاودەردى و کەوتبونە نوسین و قسەکردن و بەبەرز ڕاگرتنى هەستى بڕیار و شین و رۆرۆلەگەڵیان و خۆزگەییان بە شێوەى بیرکردنەوەى ئەو منداڵە سەرلێشێوەاوە دەخواست وتراژیدیاى مردنى بڕیاریان بەرزتر ڕاگرت لە شەهید بونى باوکى.
نمونەى دى بۆ هاوسۆزى و هاودەردى، ناردنى یارمەتى خواردن و جل و بەرگ لە لایەن هەندێ میللەت بۆکوردستانى ڕۆژ ئاوا هاوسۆزیە بە ڵام هاتنى هەندێ کە س و شەرکردنیان لەتەک گەریلاکان هاودەردیە، جا یەکیک ئەم لایەن بەباش دەزانى و یەکێکى تریش لایەنەکەى تر ئەم هەستە بەپێى کەس و شوێن و کات جیایە.

نمونەیەکى تر هاورێەکت دەمەقاڵى دەبێت لەگەڵ یەکێک، لە کاتى هاودەردى دا تۆ بەهەمان تینى هاوڕێکەت باسى دەکەى و مەوقف وەردەگرى گەر خۆت ئەو دەمە قاڵیەت بوبا هەرئەوەندە کارى تێدەکردى. بەڵام لە کاتى هاوسۆزیدا، خەفەت بۆ هاوڕیکەت دەخۆیت و لەلایەک حەقى دەدەیتێ و لەهەمانکاتدا ئارامى  دەکەیتەوەو دەمەقاڵیەکە سوک دەکەى بەسەر هاوڕێکەت.
لە فەیس بوکا زۆرجارپۆستى یەکێکى تر بڵاو دەکەینەوە ئەمەش جۆرێکە لە هاوسۆزى.

هاوسۆزى باشترە یان هاودەردى؟ ئەمە بەپێى شوێن و کات جۆرى پەیوەندى دەگۆڕێدرێت، هاوسۆزى گرنگە بۆ کارى کۆمەڵایەتى بەڵام هاودەردى دەبێتە ڕیگر وەک توێژەرى کۆمەڵایەتى یان دادوەر یاخود دکتۆر لەگەڵ نەخۆشیا بەهۆى ئەوە دەبێتە بەشێک لە کێشەکە وحوکم و کارەکانى بابەتیانە نابێت وئاراستەکردنى چارەسەرەیەکە ڕەنگبێ لەژێر کاریگەرى ئەو هەستە بەهێزە بە لایەکى ترى دابا. هاودەردى نزیکترت دەکاتەوە لەگەڵ کەسى بەرامبەرت و سەبورى ئەمانەت زیاتردەبەخشێت.


AM:10:19:05/09/2019




ئه‌م بابه‌ته 868 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌